Sam de Waterman

Hoe het drinkgedrag op basisscholen bijdraagt aan het terugdringen van obesitas

Dylan Gillissen en Sybren Slimmen
Lectoraat Healthy Reg
ion

Sam de Waterman is een methode die bassischolen helpt om kinderen van groep 1 en 2 een gezondere leefstijl aan te leren. Bij deze gezondheidsinterventie staat het drinkgedrag centraal. De bedoeling is dat kinderen kiezen voor water in plaats van suikerhoudende drankjes, om overgewicht in de toekomst te voorkomen. Sam de Waterman bestaat uit een voorleesboek, liedjes, activiteiten en voor ieder kind een eigen bidon. De activiteiten maken de kinderen bewust van het belang van water drinken en stimuleren op speelse wijze gezond drinkgedrag. Doordat ze structureel bezig zijn met water drinken en de voordelen daarvan, ontwikkelen de kinderen een positieve houding ten opzichte van het drinken van water.

Overgewicht bij kinderen

Kinderen krijgen steeds vaker te maken met overgewicht¹. In 2018 had 11,7% van de kinderen in de leeftijdscategorie 4 tot en met 17 jaar overgewicht. Daarvan had 9% matig overgewicht en 2,7% ernstig overgewicht². Overgewicht bij kinderen kan een voorbode zijn voor ernstig overgewicht (obesitas) op latere leeftijd. Ook vergroot het de kans op de ontwikkeling van hart- en vaatziekten, diabetes en bepaalde vormen van kanker Daarnaast hebben jonge kinderen met overgewicht een lagere levensverwachting³.

Eet- en drinkgewoontes die zijn ontwikkeld in de jeugd kunnen leiden tot obesitas⁴. Het nuttigen van steeds grotere porties, veranderingen van ‘snackgewoontes’, verschillende diëten en het drinken van veel suikerhoudende dranken zijn hier voorbeelden van. Kinderen van vier en vijf jaar oud drinken regelmatig suikerhoudende dranken, vaak meerdere (grote) glazen per dag⁵. De Ruyter (2012)⁶ heeft onderzoek gedaan naar kinderen en hun drinkgedrag. Daaruit blijkt dat kinderen die regelmatig suikerhoudende dranken dronken, ruim een kilo zwaarder waren geworden tijdens het onderzoek dan de kinderen die dat niet deden. Het drinken van suikerhoudende dranken vergroot dus het risico op het ontwikkelen van overgewicht.

De suikerhoudende dranken vervangen door water biedt een oplossing. Water bevat geen calorieën, geen suiker en het is in Nederland van uitstekende kwaliteit. Uit onderzoek⁷ blijkt dat een jaar lang water drinken in plaats van suikerhoudende dranken het risico op het ontwikkelen van overgewicht verkleint met 31%. Het doel van Sam de Waterman is om de kinderen in groep 1 en 2 van de basisschool hiervan bewust te maken, zodat ze uiteindelijk uit zichzelf kiezen voor water.

Sturen op gedragsverandering

Er is gekozen voor deze leeftijdsgroep omdat er bij kinderen van deze leeftijd (4 tot 6 jaar) de grootste kans is dat ze nieuwe gewoontes aanleren die ze de rest van hun leven houden. Sam de Waterman probeert op een speelse manier gedragsverandering te realiseren. De methode richt zich daarom op een aantal gedragsdeterminanten. Ten eerste wordt de houding van de kinderen ten opzichte van het drinken van water positief beïnvloed door de liedjes en verhalen waarin Sam de hoofdrol speelt. Ten tweede is er aandacht voor bewustwording bij de kinderen dat water gezonder is dan drankjes met suiker. Dat is de boodschap die overgebracht wordt. Ten derde wordt de sociale omgeving en de sociale norm aangesproken. De kinderen moeten water drinken ‘leuk’ en ‘stoer’ gaan vinden Door veel te herhalen zal er gedragsverandering plaatsvinden; kinderen zullen eerder voor water kiezen dan voor drankjes met veel suiker erin, niet alleen op school, maar ook thuis.

Het onderzoek

Er hebben in de periode van januari tot juni 2019 elf Zeeuwse basisscholen meegedaan aan het project, waarin 515 kinderen betrokken waren. De kinderen kregen een bidon met hun naam erop, en één keer in de week was er een moment waarop de kinderen de bijbehorende activiteiten uitvoerden. Die activiteiten werden begeleid door verpleegkundestudenten van de HZ University of Applied Sciences, die deelnamen aan de minor Professional in de gezonde regio. Tijdens deze minor leren de studenten om gezondheidsinterventies zoals Sam de Waterman in de praktijk te brengen. In samenwerking met de GGD zeeland heeft de HZ University of Applied Sciences onderzoek gedaan naar het drinkgedrag van de kinderen op de deelnemende scholen. Om het drinkgedrag van de kinderen te meten is er gebruik gemaakt van turflijsten. De studenten van de minor hebben op drie momenten bijgehouden wat de kinderen dronken tijdens de pauze. Vooraf is er een nulmeting uitgevoerd, halverwege het project een tussenmeting en na afloop van het project een eindmeting. Hierbij werd er onderscheid gemaakt in water, suikerhoudende dranken en zuivel. Naast het turven werd het gedrag van de kinderen geobserveerd en werden de kinderen bevraagd over het drinken dat ze mee naar school kregen.

Houding van de leerkracht

Uit onderzoek⁹ (Gillissen, 2019) blijkt dat de houding van leraren ten opzichte van gezond gedrag cruciaal is voor de uiteindelijke effectiviteit van het project. Wanneer een leraar zelf met gezondheid bezig is en goed is voorbereid, ontstaat er een positieve houding ten opzichte van het project, waardoor de leraar de boodschap makkelijker en overtuigender over kan brengen. De resultaten op de scholen waar de leraar een positieve houding had ten opzichte van gezondheid zijn ook beter dan op scholen waar de leraar gezondheid zelf minder belangrijk vindt


Voor de uitkomsten: zie infographic

Referenties:

[1] Bemelmans, W., Visscher, T., Verschuren, W., & Schuit, A. (2004). Toekomstige ontwikkelingen in overgewicht - Inschatting effecten op de volksgezondheid. Bilthoven: RIVM.

[2] Volksgezondheid en Zorg. (2019, maart 19). Overgewicht→Cijfers & Context→Huidige situatie. Opgehaald van Volksgezondheid en Zorg: https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/overgewicht/cijfers-context/huidige-situatie#node-overgewicht-kinderen.

[3] WHO. (2018). Obesity and overweight. Genève: WHO

[4] Hamid, F., Islam, R., & Ray, P. (2013). Childhood Obesity-An Emerging Problem: A Review Article. Bangladesh Journal of Child Health.

[5] De Boer, M., Scharf, R., & Demmer, R. (2013). Sugar-sweetened beverages and weight gain in 2-to-5-year-old children. Pediatrics.

[6] De Ruyter, J., Olthof, M., Seidell, J., & Katan, M. (2012). A trial of sugar-free or sugar-sweetened beverage and body weight in children. New England Journal of Medicine.

[7] Muckelbauer, R., Libuda, L., Clausen, K., Toschke, A., Reinehr, T., & Kersting, M. (2009). Promotion and provision of drinking water in schools for overweight prevention: randomized, controlled cluster trial. Pediatrics.

[8] Verschuure, A. (2015). Sam de Waterman. A qualitative study about the experiences and views of teachers regarding the project 'Sam de Waterman'. Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam

[9] Gillissen, D. (2019). Goed voorbeeld doet volgen.Vlissingen: HZ University of Applied Sciences.

Ervoor zorgen dat water drinken weer de norm wordt, dat is waar Sam de Waterman naar streeft.