Ethiek en filosofie

Nut en noodzaak voor onderwijs en onderzoek

Paul Vader, redacteur HZ Discovery

Net als andere hogescholen werkt de HZ aan de oprichting van een adviescommissie die het praktijkgericht onderzoek toetst aan ethische normen en integriteit. Daarnaast levert de Minor Filosofie al tien jaar lang tevreden studenten af die zich verdiept hebben in de belangrijkste filosofische stromingen. Dat roept vragen op zoals: waarom is een ethische adviescommissie nodig en voor welke studenten is het zinvol om zich te bekwamen in ethiek en filosofie? HZ Discovery zocht naar de antwoorden.

Kees Bal van de dienst onderwijs is druk doende een ethische adviescommissie samen te stellen. De HZ is daartoe verplicht via de gedragscode wetenschappelijke integriteit die in 2018 is aangenomen door alle publieke onderzoeksorganen in Nederland.

Het uiteindelijke doel van de gedragscode is dat integriteit leidend wordt in het denken en doen van de onderzoekers. Kees: “De ethische adviescommissie zien we als een instrument om dit doel te bereiken. Ze zal niet alleen een ethische toets uitvoeren op onderzoeksvoorstellen, maar ook adviseren bij vragen van onderzoekers.”

Door deze functie als ‘ethisch loket’ is de ethische commissie naast een onafhankelijke jury ook een laagdrempelige sparringpartner. “Het werk van de adviescommissie zal het ethisch gevoel van de onderzoekers versterken", verwacht Kees. “En via de onderzoekers zullen ook de studenten ermee te maken krijgen”, is zijn overtuiging.

Hoe de commissie precies zal gaan werken en wie erin plaats zullen nemen is nog niet bekend, maar de verwachting is dat dit jaar de eerste voorstellen door de commissie zullen worden beoordeeld aan de hand van een nog te maken checklist. Het voorstel dat Kees met een aantal collega’s heeft opgesteld spreekt de verwachting uit dat het werk van de commissie zal leiden tot een verhoogd ethisch bewustzijn aan de HZ. Dit past ook goed bij de ambitie van de HZ om op te leiden voor een betere wereld.

Flexibele denkers

Vincent de Rooij en Bram Verkruijsse werken al langer aan dit ethisch en filosofisch bewustzijn. Zij zijn beiden warm pleitbezorger van de Minor Filosofie. Samen verzorgen ze het onderwijs in de minor, die al tien jaar bestaat. “Wij leveren professionals af die flexibel nadenken in toekomstige situaties", antwoordt Vincent de Rooij op de vraag wat het nut van filosofie is voor een hbo-student. “Ze leren kritisch naar de wereld te kijken, zich te verwonderen en vragen te stellen. Misschien dat ze ook vragen beantwoorden, maar dat is niet het belangrijkste.”

Hij benadrukt dat filosofische vragen stellen gestructureerd is volgens vaste methodieken: “Het is niet zomaar een eind in de ruimte kletsen. We bieden de studenten allerlei technieken aan, zoals het socratische gesprek.”

De belangrijkste filosofische stromingen en theorieën worden daarbij in relatie gebracht met de opleiding van de deelnemende studenten.

Dialoog

In theorie is de minor toegankelijk voor studenten van alle opleidingen, maar in de praktijk zijn het vooral de studenten van het domein gezondheid en educatie die zich aanmelden. De techniekstudenten ontbreken helemaal. Dat betreurt Bram Verkruijsse, die zelf verbonden is aan de opleiding Watermanagement. “De techniek biedt een rijk scala aan filosofische vragen en invalshoeken. Bij ICT kan je het hebben over de invloed van ‘deep-fake’ en bij bouwkunde over de achtergrond van de verschillende bouwstijlen. De studenten gaan met elkaar in dialoog om deze vragen te behandelen en van elkaars vakgebied te leren. Een paar techniekstudenten zouden daardoor een verrijking en verbreding van de minor zijn.”

Persoonlijke verrijking

Mads Mohnen (pabo) en Anisha Hanoeman (social work) hebben de minor net afgerond en zijn enthousiast over wat ze hebben geleerd. Mads: “Ik ben tot inzichten gekomen die ik in mijn eentje nooit had bereikt. Ik heb het gevoel dat mijn persoonlijkheid is verbreed.”

Anisha voegt hieraan toe dat ze naast de persoonlijke ontwikkeling ook professioneel baat heeft gehad bij de minor: “Door in dialoog te gaan met anderen en niet in discussie leer je de ander ook goed te begrijpen en dat is belangrijk voor mijn vak.”

Ook zij vinden het jammer dat er geen techniekstudenten hebben deelgenomen. Zij vermoeden dat veel studenten menen dat filosofie zweverig is en dat ze er niets aan hebben in hun toekomstige werk. En dat is volgens Mads niet waar. “Iedereen komt te werken in de sociale context van een organisatie, groot of klein, ook de technische mensen. De inzichten en gesprekstechnieken die je in de minor opdoet helpen je beter omgaan met de dynamiek van die context.”

Toch is de minor niet geschikt voor iedere student, erkent Bram Verkruijsse. “Je moet wel van lezen houden. De studenten studeren veel en houden alles bij in hun portfolio. Het is best veel werk, maar ze komen er anders uit dan toen ze begonnen.”